Geschiedenis

Van aarden batterij in 1793 tot gemeentelijk monument: ruim tweehonderd jaar aan het Hollandsch Diep.

Concepttekening voor de aanleg van Fort Buitensluis uit 1860

Concepttekening voor de aanleg van het fort, 1860.

In het kort

Fort Buitensluis bewaakte het Hollandsch Diep, de waterweg tussen Holland en Brabant. Samen met vestingstad Willemstad aan de overkant moest het voorkomen dat een vijand de oversteek waagde. In elke grote crisis van de afgelopen tweehonderd jaar had het fort een rol: de Franse tijd, de twee wereldoorlogen en de jaren daarna.

Luchtfoto van Fort Buitensluis uit de periode 1920-1940 (NIMH)

Tijdlijn

1793

Een aarden batterij aan het water

Franse troepen trekken op naar Holland en beschieten in maart Willemstad. Aan deze kant van het Hollandsch Diep komt een aarden batterij met kanonnen, bij de ingang van de haven vóór de buitensluis van Numansdorp. Daar komt de naam vandaan.
1813

Overrompeld door burgers

Aan het eind van de Franse tijd overvallen burgers uit Oud-Beijerland de batterij met het kruithuis.
1860-1864

Het stenen fort

Het fort krijgt zijn huidige vorm: een bomvrije kazerne voor 220 soldaten, met een eigen gracht en een brug die naar binnen kon worden gerold. In de sluitsteen boven de ingang staat 1863. In 1862 komen er kruitmagazijnen bij.
1874

Deel van de Stelling

Met de Vestingwet hoort het fort bij de Stelling van het Hollandsch Diep en het Volkerak, met Willemstad als centrum.
1884

Gemoderniseerd

Tegen de zuidkant van de kazerne komt een aarden wal, de kazernegracht wordt gedempt en de schietgaten aan de noordkant worden ramen. Er komt ook een nieuw kruitmagazijn bij.
1914-1918

Mobilisatie

Nederland blijft neutraal, maar het leger staat paraat. Op het fort dienen soldaten uit onder meer Brabant, vaak ingekwartierd bij Numansdorpse gezinnen. Rond 1917 komen er drie betonnen schuilplaatsen.
1939-1940

Het Zuidfront

Bij de mobilisatie gaat het fort weer in gebruik. De noordoever van het Hollandsch Diep wordt de verdedigingslinie van de Vesting Holland; op het fort komen twee groepsschuilplaatsen, door hun vorm piramides genoemd.
1945-1947

Kamp na de bevrijding

Na de oorlog is het fort een bewarings- en verblijfskamp voor mensen die van collaboratie werden verdacht.
1949-2014

Oefenterrein van Defensie

Defensie gebruikt het fort als oefenterrein. Militairen, veteranen en hun gezinnen kamperen er via Stichting Vafamil. Voor de rest van Numansdorp is het decennialang verboden terrein.
2015

Open voor iedereen

Stichting Fort Buitensluis neemt het beheer over en zet de poort open. Op Open Monumentendag komen 585 bezoekers.
2017

Eigendom van de gemeente

De toenmalige gemeente Cromstrijen koopt het fort van het Rijk. Sinds 2019 is het van de gemeente Hoeksche Waard.
2022-2023

Restauratie

Dak en gevel van de bomvrije kazerne worden gerestaureerd. Het dakterras gaat weer open.
2023

Gemeentelijk monument

Het fort en de Baileybrug worden aangewezen als gemeentelijk monument.

Verhalen van het fort

De naam

Waarom Buitensluis?

Het fort ligt bij de ingang van de haven vóór de buitensluis. Ook het dorp heette in de volksmond eerst Buitensluis, voordat het naar ambachtsheer Numan werd genoemd.

Overlevering, 1813

De Takkenbossen

De Fransen hadden de brug vernield, dus gooiden de aanvallers takkenbossen in de gracht om erover te komen. Zo vertelt het verhaal het. Numansdorpers heten sindsdien Takkenbossen.

Verboden terrein

Daar mochten we niet komen

Veel Numansdorpers keken als kind stiekem over het hek. Een van onze gidsen werd er als dertienjarige door de politie weggehaald, nadat hij er met een geleende boot naartoe was gevaren.

2021

Een bom op de brug

Bij een bezoek van de politie bleek er al jaren een vliegtuigbom van 1000 pond op de leuning van de Baileybrug te liggen. De Explosievenopruimingsdienst nam hem mee.

Prent van Numansdorp, dat in de volksmond Buitensluis heette (Rijksmuseum)

De andere forten van de Stelling

De Stelling van het Hollandsch Diep en het Volkerak bestond uit Willemstad, Klundert en de forten De Hel, Sabina, Prins Frederik en Bovensluis, met Fort Buitensluis als enige op de Hoeksche Waard. Tegenwoordig horen ze bij de Zuiderwaterlinie, het netwerk van vestingsteden en forten langs de grote rivieren.

Ook een bezoek waard: Fort Sabina bij Heijningen en Fort Prins Frederik in Ooltgensplaat. Willemstad ligt een overtocht met de veerboot verderop.

Verder lezen

Gids Janet schreef een reeks over de bomvrije kazerne, ruimte voor ruimte. De bouwhistorische beschrijving van het fort (Bureau voor Bouwhistorie en Architectuurgeschiedenis) staat openbaar bij DANS.

De bomvrije kazerne, deel 1

De gebouwen op het terrein